W pierwszej połowie XX wieku Polonia we Francji przekształciła się z elitarnej emigracji politycznej w potężną, ponad półmilionową społeczność robotniczo-chłopską. Przełomem była podpisana we wrześniu 1919 roku polsko-francuska konwencja emigracyjna, która uruchomiła masowy napływ pracowników odbudowujących Francję po zniszczeniach I wojny światowej. [1, 2]
Główne skupiska i kolonie polonijne
Polacy osiedlali się przede wszystkim w okręgach przemysłowych i rolniczych, tworząc zwarte osiedla przykopalniane i przyfabryczne (tzw. corons lub cités), w których życie toczyło się niemal wyłącznie po polsku. [1]
- Północna Francja (region Nord-Pas-de-Calais). Było to największe skupisko Polonii, obejmujące zagłębie węglowe wokół miast Lens, Douai, Valenciennes, Bethune, Bruay-en-Artois oraz Lille. W miejscowościach takich jak Rouvroy, Marles-les-Mines czy Dourges Polacy stanowili od 30% do nawet 60% ogółu mieszkańców. [1, 2]
- Lotaryngia i Alzacja (wschodnia Francja). W departamentach Moselle i Meurthe-et-Moselle (okolice Metz, Thionville, Nancy) polscy osadnicy skupiali się wokół hut żelaza i kopalń rudy żelaza.
- Środkowa i południowa Francja. Mniejsze, ale bardzo zwarte kolonie górnicze powstały w Masywie Centralnym (Montceau-les-Mines, Saint-Étienne) oraz na południu w Alès i Carmaux.
- Region paryski (Île-de-France). Paryż i jego przemysłowe przedmieścia (m.in. Saint-Denis, Aubervilliers) przyciągały zarówno robotników fabrycznych, rzemieślników, jak i inteligencję, studentów oraz artystów. [1, 2]
- Okręgi rolnicze. Emigranci sezonowi i stali osiedlali się rozproszeni w gospodarstwach rolnych w Szampanii, Pikardii, Burgundii oraz w dolinie Rodanu. [1]
Struktura zatrudnienia
Charakter pracy Polaków wynikał bezpośrednio z potrzeb powojennej gospodarki francuskiej, cierpiącej na brak rąk do pracy po stratach wojennych. [1]
- Górnictwo węglowe i rud żelaza. Stanowiło główne źródło utrzymania dla mężczyzn przybyłych z Westfalii (tzw. Westfalacy, posiadający już wysokie kwalifikacje górnicze) oraz bezpośrednio z Polski.
- Przemysł ciężki i metalurgiczny. Polacy masowo pracowali w hutach, odlewniach, zakładach chemicznych oraz przemyśle włókienniczym (szczególnie w okolicach Lille i Roubaix).
- Rolnictwo i leśnictwo. W latach 20. i 30. dziesiątki tysięcy Polaków, w tym bardzo liczne grupy młodych kobiet, pracowały na kontraktach jako robotnicy rolni przy uprawie buraków cukrowych, zbóż i winorośli.
Domy Polskie i ośrodki żywej kultury
Życie społeczne, edukacyjne i kulturalne koncentrowało się wokół instytucji tworzonych oddolnie przez samych emigrantów, wspieranych przez polskie placówki konsularne i Polską Misję Katolicką.
- Domy Polskie (Maisons Polonaises). Były to wielofunkcyjne centra życia społecznego, budowane ze składek robotników lub udostępniane przez dyrekcje kopalń. Mieściły sale teatralne, biblioteki, świetlice, kawiarnie oraz biura organizacji społecznych.
- Biblioteka Polska w Paryżu oraz Stacja Naukowa PAN. Stanowiły najważniejsze ośrodki intelektualne i archiwalne, przechowujące dziedzictwo Wielkiej Emigracji i integrujące środowisko naukowe oraz literackie w stolicy Francji.
- Ośrodki artystyczne w Paryżu. Na przełomie XIX i XX wieku oraz w dwudziestoleciu międzywojennym Paryż był centrum polskiej bohemy (tzw. École de Paris), skupiającej malarzy i rzeźbiarzy takich jak Olga Boznańska, Mojżesz Kisling, Tadeusz Makowski czy Jan Lebenstein.
- Szkoły i ochronki polskie. Przy kopalniach i parafiach działała gęsta sieć szkół czwartkowych i niedzielnych, w których uczono języka polskiego, historii i geografii, chroniąc młode pokolenie przed całkowitą wynarodowieniem.
Zespoły muzyczne, folklorystyczne i ruch amatorski
Kultura ludowa i muzyczna była głównym spoiwem tożsamościowym robotniczych kolonii, pozwalającym na kultywowanie tradycji wyniesionych ze Śląska, Wielkopolski czy Małopolski.
- Zespoły pieśni i tańca. Niemal w każdej większej kolonii górniczej na północy (m.in. w Lens, Douai, Bruay-en-Artois, Montceau-les-Mines) działały amatorskie zespoły folklorystyczne, pielęgnujące tańce narodowe i regionalne (krakowiaki, mazury, trojaki śląskie) oraz szyjące własne stroje ludowe.
- Orkiestry dęte (harmonie górnicze). Były wizytówką polskich osiedli. Tworzone przez górników przy kopalniach, uświetniały święta kościelne (zwłaszcza Barbórkę), pochody pierwszomajowe, rocznice narodowe i zawody sportowe.
- Chóry kościelne i świeckie. Działały w ramach Związku Kół Śpiewaczych we Francji, organizując coroczne zjazdy śpiewacze i konkursy na wysokim poziomie artystycznym.
- Teatry amatorskie i towarzystwa gimnastyczne. Przy Towarzystwie Gimnastycznym „Sokół” oraz Katolickich Stowarzyszeniach Młodzieży Polskiej funkcjonowały liczne koła dramatyczne, wystawiające sztuki Aleksandra Fredry, Stanisława Wyspiańskiego oraz jasełka i widowiska obrzędowe. [1]
Najważniejsze organizacje integrujące Polonię
W 1924 roku powołano w Lille Centralny Związek Polaków we Francji (później Radę Naczelną Polaków we Francji), który koordynował działalność setek lokalnych stowarzyszeń. Obok niego kluczową rolę odgrywały Towarzystwo Gimnastyczne „Sokół”, Związek Harcerstwa Polskiego we Francji, organizacje kombatanckie oraz polskie sekcje francuskich związków zawodowych (CGT). Szczegółowe opracowania archiwalne na temat tego okresu udostępnia m.in. Biblioteka Narodowa Francji w serwisie Patrimoines Partagés oraz portal Polonia we Francji na Gov.pl. [1, 2]
Pabianiczanie we Francji – sztuka, literatura i nauka
W XIX i XX wieku wielu wybitnych mieszkańców Pabianic związało swoje losy zawodowe lub edukacyjne z Francją, głównie z Paryżem:
- Jan Lorentowicz (1868–1940) – urodzony w Pabianicach wybitny krytyk literacki, publicysta i dyrektor teatrów warszawskich. W latach 1890–1903 mieszkał i studiował w Paryżu (m.in. na Sorbonie i w École d'Anthropologie). Redagował tam socjalistyczne pismo „Pobudka”, współpracował z prestiżowym magazynem „Mercure de France” oraz popularyzował polską literaturę we Francji. Był autorem monumentalnej, trzytomowej bibliografii „La Pologne en France” wydanej w Paryżu. [1, 2, 3, 4, 5, 6]
- Bolesław Antoni Nawrocki (1877–1946) – artysta malarz ściśle związany z Pabianicami (syn właściciela tutejszej cegielni, mieszkaniec i założyciel szkoły rysunku przy ul. Piotra Skargi). Od 1897 roku studiował w paryskich akademiach (Julian, Vitti, Colarossi). Odnosił we Francji duże sukcesy – w 1904 roku zdobył złoty medal na wystawie w Bordeaux, a w 1907 roku główną nagrodę w konkursie paryskim. Był portrecistą francuskich elit politycznych, malując m.in. prezydentów Francji Armanda Fallières’a i Gastona Doumergue’a, a także marszałka Ferdinanda Focha. [1, 2, 3, 4]
- Bolesław Jan Nawrocki (1924–2008) i Lina Nawrocka – syn wspomnianego malarza, muzykolog i prawnik, po wojnie mieszkał w Pabianicach. Od 1958 roku przez blisko trzy dekady współpracował z francuskim Krajowym Centrum Badań Naukowych (CNRS) i studiował w Nancy. We Francji poznał swoją żonę, rodowitą Francuzkę Linę, która w 1965 roku przeprowadziła się z miłości do męża do Pabianic. Jej wspomnienia z życia w PRL-owskich Pabianicach stały się kanwą głośnego reportażu Polskiego Radia. [1]
- Międzywojenna emigracja zarobkowa – po podpisaniu polsko-francuskiej konwencji emigracyjnej w 1919 roku wielu bezrobotnych pabianickich włókniarzy i robotników wyjeżdżało do pracy w przemyśle i górnictwie północnej Francji za pośrednictwem Państwowego Urzędu Pośrednictwa Pracy i Misji Francuskiej. [1, 2, 3, 4]
Brak komentarzy:
Prześlij komentarz